BEETHOVEN TRONG PHIM ẢNH

Trọng Đạt

Trong tất cả các môn nghệ thuật, văn chương được coi là cao nhất vì nó diễn tả được những tư tưởng siêu việt, nội tâm sâu sắc của con người. Điêu khắc, kiến trúc được coi như thấp nhất vì nó không nói lên được gì cả. Âm nhạc cũng được coi là một nghệ thuật cao vì nó diễn tả được tình cảm, tâm tư của con người.

Mặc dù đã lỗi thời, đã được sáng tác từ mấy trăm năm qua, nhạc cổ điển Tây phương nay vẫn được tôn trọng như một môn nghệ thuật cao quí mà người ta vẫn bảo tồn và trình diễn. Các cầm tấu khúc (concerto), các bản đại hòa tấu (symphony), bản serenade. . bất hủ của Mozart, Beethoven, Haydn. . đã được coi như những công trình văn hóa của nhân loại.

Nhạc cổ điển tây phương gồm hai thể loại chính:

  1. Opera - Nhạc hát, còn gọi là vocal work, được lồng trong các vở tuồng kịch cổ, ngày nay ít thấy trình diễn.
  2. Nhạc không lời- instrumental work như các cầm tấu khúc hay các symphony, nay vẫn còn được trình diễn khắp nơi trên thế giới.

Nhạc cổ điển được chia làm bốn thời kỳ:

  1. Thời Baroque (1600-1750) gồm các nhà soạn nhạc nổi tiếng như Bach, Handel, Antonio Vivaldi. .
  2. Thời Cổ điển, classic (1750-1820) gồm các thiên tài lỗi lạc như Haydn, Mozart, Beethoven. .
  3. Thời Lãng mạn, romantic (1820-1900) như Chopin, Tchaikovsky. .
  4. Thời nhạc mới, modern từ 1900 đến nay.

Thời Baroque cách đây gần 400 năm đã có nhiều nhạc sĩ tài danh, nhiều bản giá trị. Antonio Vivaldi, người Ý đã để lại The Fours Seasons (Bốn Mùa) mà ai cũng biết cả, ngoài ra ông đã soạn được hằng trăm cầm tấu khúc tuyệt vời dành cho vĩ cầm. Handel người Đức lập nghiệp ở bên Anh đã soạn được nhiều bản bất hủ nay vẫn được ca ngợi khắp nơi như Water Music ( Khúc Nhạc Trên Sông), Music Of The Royal Fire Works (Hội Pháo Bông Hoàng Gia), bản này đã được cử trong ngày lễ bàn giao Hồng Kông năm 1997. Thời Baroque mới có cầm tấu khúc (concerto) chưa có symphony, một cầm tấu khúc ở thời này gồm một nhóm nhạc khí với ban nhạc hoà theo, sau này sang thời Cổ điển, một cầm tấu khúc gồm một nhạc khí và một ban nhạc.

Thời Cổ điển Classic là thời kỳ cực thịnh của nhạc cổ điển Tây phương gồm các nhà soạn nhạc quan trọng, các thiên tài như Haydn, Mozart, Beethoven. Symphony bắt đầu có từ thời Cổ điển. Haydn được coi là người sáng lập và phát huy nhạc symphony. Một symphony được định nghĩa là một bản nhạc lớn dành cho ban hòa tấu vĩ đại, A large work for full orchestra, ta thường gọi là bản nhạc đại hòa tấu. Một ban nhạc đại hòa tấu lớn lắm gồm trăm người nào đàn, violon, kèn trống. . trăm thứ bà rằn. Một symphony thường gồm có bốn movement, một movement (đoạn) giống như một chương trong một cuốn sách vậy.

Thời Lãng mạn Romantic, thời modern nhạc cổ điển xuống dốc, nghệ thuật thua kém quá khứ.

Người ta thường nói ở Beethoven nhạc cổ điển tây phương đã phát triển tới mức tột cùng.

Ludwig Van Beethoven sinh ở Bonn (1770) người Đức gốc Hoà Lan, từ hồi nhỏ đã đánh đàn có tiếng chứng tỏ là người có thiên tài, năm 16 tuổi lên Vienne theo học Mozart nhưng mẹ bị đau nặng phải trở về. Ông có khiếu về dương cầm, bà mẹ mất, cha rượu chè, từ hồi còn trẻ ông đã phải lo gánh nặng gia đình. Beethoven sau lại lên Vienne theo học Haydn, được người ta giới thiệu với các bậc quyền quí rồi chẳng bao lâu ông lập được sự nghiệp vững vàng. Mới đầu là dương cầm thủ điêu luyện, sau mới thành nhà soạn nhạc composer. Thiên tài của ông bắt đầu xuất hiện từ hồi ông 22 tuổi, tính tình sỗ sàng thô lỗ song vẫn được xã hội kính trọng vì có thiên tài xuất chúng. Năm 1789 Beethoven bị điếc nhẹ đến năm 1816 hoàn toàn điếc, ông sống với đứa cháu ruột Karl, bị ông hành hạ đánh đập nó tự tử nhưng được cứu sống, Karl từ ông, từ đấy Beethoven đau buồn bị bệnh gan mất năm 1827, thọ 57 tuổi.

Mặc dù sống thọ hơn Mozart những 22 tuổi (Mozart mất khi 35 tuổi), nhưng công trình sáng tác của Beethoven nói về mặt số lượng chỉ được vào khoảng một phần ba so với sự nghiệp của Mozart. Về symphony, Bethoven soạn được 9 bản đánh số từ 1 đến 9, bản số 9 được coi như hay nhất, bản số 6 du dương, nhẹ nhàng, thanh thản cũng rất nổi tiếng. Các cầm tấu khúc dành cho dương cầm gồm năm bản đánh số từ 1 đến 5, cầm tấu khúc số 5 tức Emperor concerto, cầm tấu khúc Đại Vương được coi là tuyệt vời nhất. Cầm tấu khúc dành cho vĩ cầm được vài bản nói chung không nổi bằng Mozart, ngoài ra còn một số sonate, romance cho dương cầm và overture, nhạc mở đầu một vở opéra, bản Egmont, The Ruines of Athenes có lẽ là những overture tuyệt vời nhất. Beethoven ít soạn các vở opéra, nhạc của ông nói chung có vẻ khó nghe hơn nhạc Mozart nhưng ông có một số bản đặc sắc dị thường, trong mỗi bản ấy lại có một đoạn tuyệt diệu nhất, nói chung bản nào cũng hay cả.

Hồi mới nghe nhạc classic chúng tôi không thích Beethoven bằng Handel, Vivaldi, Mozart nhưng sau lại rất say mê Beethoven qua symphony số 9, concerto số 5, phần lớn do xem phim Immortal beloved.

Theo chúng tôi biết phim Mỹ về cuộc đời Beethoven có hai cuốn thuộc thập niên 90:

-Beethoven Lives Upstairs quay năm 1992, dài 52 phút, nghệ thuật dưới trung bình, thực hiện dối trá, chỉ được phần kết thúc trình tấu bản symphony số 7, movement số 2 êm dịu và du dương tuyệt diệu.

-Phim Immortal Beloved quay 1994, đạo diễn Bernard Rose, tài tử Gary Oldman, Jeroen Krabbé. Một cuốn phim giá trị, thực hiện công phu, ngoại cảnh thật mỹ lệ quay tại Tiệp Khắc, hình ảnh mầu sắc lộng lẫy, nhạc hay, truyện tình cảm động, bi thiết song hơi khó hiểu vì nó xen lẫn hiện tại với quá khứ.

Beethoven mất năm 1827 để lại bức thư cho “người yêu muôn thuở” immortal beloved của ông, tài sản để lại cho nàng với những lời lẽ thật mỹ miều “Thiên thần của ta, em là tất cả”. .my angel, my all, my very self. Nhưng nhà đại tài lãng mạn lại không nói rõ nàng là ai, cho đến nay người ta đã đặt nhiều giả thuyết khác nhau vì ông đã sống chung hoặc gian díu với vài nàng.

Chúng tôi đã được xem bài Immortal Befuddled, Muôn thuở lộn xộn của Betsy đăng trên tạp chí U.S.News, số July/24-31 năm 2000, xin trích một đoạn dưới đây:

Beethoven chết mê mệt người mà ông gọi là “ Thiên thần của ta, em là tất cả” trong bức thư để lại sau ngày ông vĩnh viễn lìa đời năm 1827 nhưng không lấy được nàng. Các nhà nghiên cứu về cuộc đời của vị thiên tài âm nhạc này đa số cho rằng nàng thiên thần của ông chính là Antonie Brentano, một thiếu phụ duyên dáng mới có năm đứa con! nàng là vợ của một thương gia ở Frankfurt. Beethoven gặp Antonie tại Vienne vào khoảng 1810 và đã sống với nàng khá lâu. Cuối thập niên 70, sử gia âm nhạc Maynard Solomon đã loại bỏ tất cả các nàng kia, đa số đồng ý Antonie Brentano là nhân vật trong thư cuối cùng của Beethoven, và như vậy nhân vật Johanna trong phim Immortal Beloved cũng bị loại bỏ.

Phim Immortal Beloved cũng chỉ là một giả thuyết về người yêu muôn thủa của Beethoven. Phim này chúng tôi xem lần đầu năm 1998, sau xem lại nhiều lần để thưởng thức những bản symphony và concerto bất hủ, xin sơ lược truyện phim.

Thành Viennen Áo quốc năm 1827. . người ta làm lễ an táng Beethoven.

Schindler người bạn thân cũng là thư ký của nhà thiên tài tìm thấy bức thư gửi người yêu muôn thủa và chúc thư tài sản nên quyết đi tìm người ấy mặc dù em trai út của Beethoven nằng nặc đòi hưởng tài sản của ông anh.

Schindler đến khách sạn Swan tại Karsbad điều tra sau lại đến lâu đài Vongallenburg tìm tòi, phỏng vấn rồi lại tới Erody State bên Hung Gia Lợi gặp một bà Bá tước, người yêu cũ của Beethoven, bà này cho biết “người yêu muôn thủa” ấy chính là Johanna, em dâu của Beethoven. Schindler bèn tìm đến Johanna tâm sự, nàng kể lại chuyện xưa rồi nhận bức thư, khóc nức nở đi viếng mộ Beethoven.

Beethoven có hai người em trai, thủa nhỏ hay bị cha đánh đập, ông cụ rượu chè say sưa hay đánh đập con cái rất tàn nhẫn. Khi trưởng thành, Beethoven yêu đương gian díu với Johanna, chủ một cơ xưởng làm nệm ghế tại Baden, mối tình tan vỡ, nàng lấy em ông, có một đứa con trai (Karl). Beethoven ghen với em và đem lòng thù hận Johanna, có lần ông về nhà chú em tìm kiếm một giấy tờ thất lạc, hai anh em sô sát, người em bị hộc máu chết vì lao phổi. Theo phán quyết của tòa, Beethoven được giao nuôi đứa cháu khoảng mười tuổi, ông yêu thương và chăm sóc nó rất mực.

Johanna nhớ con, nàng muốn được sống với đứa bé và đã thưa ra tòa. Karl lại muốn ở với bác Beethoven khi được quan tòa hỏi. Johanna thua kiện đau khổ, Beethoven, người yêu cũ nay đã trở thành kẻ thù của Johanna, chỉ muốn nhận nàng ngập chìm trong đau khổ.

Beethoven điếc nặng, ai muốn nói gì phải viết vào giấy. Cháu Karl đã trưởng thành được ông dậy đánh dương cầm. Beethoven ngày càng khó tính, cục cằn đánh đập cháu, cậu này này mê cô ở, Beethoven ngăn cản, ông cho cô ấy nghỉ việc, Karl vẫn theo đuổi cô này, Beethoven giận dữ đi tìm Karl và đánh đập cháu, cậu ta bỏ nhà ra đi rồi dùng súng lục tự tử nhưng không chết. Beethoven tới thăm, Karl viết vào mảnh giấy nói “cháu không bao giờ muốn thấy mặt bác”, từ đấy nhạc sĩ đau khổ, dằn vặt đến năm sau thì mất vì bệnh đau gan.

Cảnh gần cuối phim, Schindler tới thăm Johanna tìm hiểu cuộc tình của nàng với nhà thiên tài soạn nhạc mục đích tìm ra người yêu lý tưởng của ông để trao lại bức thư cho nàng. Johanna kể:

-Mặc dù Beethoven triệt hạ tôi, nhưng tôi không thể nào ghét con người ấy, một nhà thiên tài đã được hâm mộ biết bao, tôi đã tới dự buổi trình diễn bản symphony số 9 lần đầu tiên. Khán giả vỗ tay hoan hô nhiệt liệt, tôi tưởng dó là lần chót tôi còn gặp chàng.

Johanna không thù hận Beethoven vì quí trọng cái tài của ông, nàng cho biết lần chót gặp Beethoven khi ông cho mời lại để ký giấy trao quyền trông coi Karl, con trai nàng. Johanna nắm tay Beethoven khóc, tóc ông bạc trắng, cả hai cùng ứa lệ, đó là cảnh cảm động nhất trong phim. Johanna xác nhận.

-Tôi đã có lần yêu Beethoven, nhưng ông ấy đã quay lưng đi không coi tôi ra gì cả.

Schindler bèn đưa bức thư cho nàng, nhiệm vụ đã hết, chàng bỏ ra về, Johanna đọc thư khóc nức nở nhớ lại những ngày xưa tình tứ thân yêu. Cảnh chót, nàng đến thăm mộ Beethoven khi ấy movement (đoạn) số 3 của cầm tấu khúc dương cầm số 5 tức cầm tấu khúc Đại Vương, Emperor concerto du dương thánh thót, dạt dào tình cảm, nó kết thúc cuốn phim một cách tuyệt vời không bút mực nào tả cho siết được.

Immortal Beloved, cuốn phim giá trị được thực hiện rất công phu đã làm sống lại cả một thời vàng son, huy hoàng rực rỡ của nền nhạc cổ điển Tây phương tại thành Vienne Áo quốc, thủ đô của âm nhạc Âu châu thời ấy.

Phim quay tại Tiệp Khắc với những lâu đài dinh thự cổ tuyệt đẹp, những khu phố cổ kính, biệt thự sang trọng khiến cho khán giả tưởng như đang sống lại giữa khung cảnh thành Vienne xa xưa với những ông hoàng bà chúa, ngựa xe như nước áo quần như nêm. Đạo diễn Bernard Rose đã đưa vào phim nhiều khúc nhạc tuyệt vời của Beethoven nhất là bản symphony số 9, đoạn cuối(movement số 5) qua sự trình diễn của ban nhạc đại hòa tấu Luân Đôn, London symphony orchestra, ban nhạc hay nhất của Âu châu hiện nay.

Symphony số 9 của Beethoven, một symphony vĩ đại chưa tùng có đã được dư luận chung coi như tột đỉnh của nghệ thuật, trình diễn lần đầu ngày 17 tháng 5 năm 1824 tại nhạc viện Hoàng gia thành Vienne, đây cũng là lần trình diễn cuối cùng của Beethoven, bản symphony này đã đi vào lịch sử. Mới đầu Beethoven chủ trương movement số 5 không lời, sau ông đổi ý cho rằng nhạc không đủ tả hết ý của mình và đã dùng cả một ban hợp ca để trình diễn, bản nhạc để dâng vua Phổ Frederik Đệ Tam. Đoạn cuối của symphony số 9 này cũng đã được ban Detroit orchestra trình bày trên đài truyền hình P.B.S vào ngày cuối cùng của năm 2000 nhưng tôi thấy không hay bằng do ban London symphony hòa tấu trong phim Immortal Beloved.

Movement số 5 của bản symphony bất hủ này đã được Bernard Rose thực hiện thật công phu tại một nhạc viện cổ kính, lộng lẫy, nguy nga cũng là một cảnh hay nhất trong phim, bản nhạc du dương đang trổi lên, Beethoven mơ màng nghĩ đến ngày xưa người cha cục cằn say rượu đánh đập tàn nhẫn các em, ông bỏ chạy ra đồng ngâm mình xuống dưới ao hồ nhìn lên bầu trời đầy những vì sao. . Lúc khán giả đứng dậy vỗ tay hoan hô nhiệt liệt, Beethoven điếc nặng không hay biết gì, trưởng ban nhạc phải kéo ông lại chào khán thính giả.

Johanna đã nói với Schindler:

-Tôi không thể nào ghét con người đã soạn ra được bản nhạc hay như thế!

Nhà đạo diễn đã kết thúc phim bằng movement 3 (đoạn cuối) của cầm tấu khúc số 5 dành cho dương cầm, một concerto tuyệt diệu nhất của Beethoven thật là dạt dào tình cảm. Khoảng mấy năm trước đây, một chương trình nói về nước Đức của đài P.B.S cũng đã được kết thúc bằng đoạn chót của cầm tấu khúc bất hủ này, có lẽ người ta cho đó là bản hay nhất để tượng trưng cho nước Đức. Cảnh chót của phim khi Johanna đến trước mộ của Beethoven, bản cầm tấu khúc nổi lên du dương tuyệt vời đã làm tăng giá trị cho cảnh kết thúc bội phần. Phim đã hết nhưng dư âm của những bản symphony, những cầm tấu khúc bất hủ vẫn còn vang dội đâu đây.

Bản For Elise và symphony số 7 movement số 2 êm dịu cũng đã được đưa vào phim nhưng chỉ thoáng hiện trong giây lát, những bản nhạc mở đầu cho vở opera(overture) đặc sắc của ông như The ruines of Athenes, Leonoren, Egmont . . không thấy trong phim, có lẽ nhà đạo diễn đã bỏ bớt đi vì muốn cho ngắn gọn.

Immortal Beloved, một cuốn phim rất có giá trị, dàn cảnh công phu khéo léo, diễn xuất điêu luyện, nhạc hay cảnh đẹp nhưng lại không được ban phát giải thưởng nào cả ngoài lời khen của một nhà phê bình điện ảnh:

Một kiệt tác, nó có những cảnh mà ta sẽ không bao giờ quên được – John Corcoran (KCAL-TV). A masterpiece, there are scenes in Immortal beloved, you will never forget.

Nói chung về mọi phương diện nghệ thuật nó không thua kém gì phim Amadeus nói về cuộc đời Mozart, quay 1984, được 8 giải Oscars. Mặc dù giải Oscars do bình bầu, nhưng trên thực tế không được công bằng cho lắm, những phim được lăng xê quảng cáo rầm rộ thường là được đại hội ưu tiên phát giải.

Immortal Beloved, một truyện tình lãng mạn, cảm động đã làm sống lại cuộc đời tình ái đau khổ, bi ai của một nhà thiên tài lỗi lạc nhưng nhiều bất hạnh, một truyện tình éo le, bi thảm được lồng trong những khúc nhạc du dương tuyệt vời, những lâu đài, biệt thự tráng lệ cổ kính gợi lại cho chúng ta thấy cái “vang bóng một thời” cũng như quá khứ vàng son, huy hoàng rực rỡ của nền nhạc cổ điển Tây phương.

Trọng Đạt

Cập nhật: Ngày 12 tháng 2 năm 2006