HẠNH
Tác phẩm đắc ý nhất của Khái Hưng
Trọng Đạt
Khái Hưng (1890 – 1947) được coi như cột trụ của Tự Lực Văn Đoàn, ông trước tác rất nhiều, khoảng gần hai mươi tiểu thuyết, truyện ngắn và tuồng kịch . . . Đủ loại đề tài từ cảnh chùa chiền đến thôn quê, thế giới giầu sang huy hoàng tráng lệ. Ông có khuynh hướng lãng mạn và mô tả tâm lý sâu sắc.
Hạnh là cuốn truyện ngắn chưa tới một trăm trang nhưng theo ý kiến của một nhà phê bình trong nước nó lại được coi là tác phẩm đắc ý nhất của Khái Hưng, một truyện tâm lý sâu sắc viết vào năm 1940, Hạnh cũng là một hài kịch vui tươi đầy ý nghĩa cho ta thấy biệt tài của Khái Hưng, ông đã tạo lên một thế giới thật thơ mộng trong trí tưởng tượng của những người suy tư, mơ mộng viển vông. Độc giả như lạc vào một thế giới không biết đâu là mơ, đâu là thực, một thế giới bay bướm lãng mạn viển vông nhưng cũng rất chân thực.
Xin sơ lược.
Hạnh sinh ra trong một gia đình trưởng giả, hồi chàng ra đời suýt bỏ mạng và làm mẹ chết lây, thầy thuốc cứu được cả hai, vì sự may mắn ấy cha chàng là ông phán đã đặt tên cho chàng là Hạnh. Trong gia đình chàng bị mọi người ghét bỏ đánh đập trêu ghẹo Hạnh . . tính tình cậu nhút nhát. Trong bữa ăn Hạnh cũng thường bị mẹ bắt bẻ, chửi mắng. Chàng học khá nhưng cũng bị thầy giáo và bạn bè hành hạ . . Thế rồi chàng đậu bằng thành chung được bổ làm thầy giáo.
Một hôm trời mưa, Hạnh đi xe đạp xuống một cái dốc dài, ngã văng vào sườn đồi ngất xỉu. Khi tỉnh dậy, chàng mới biết bị vỡ đầu, nằm trên giường nệm ấm cúng trong một đồn điền. Bà chủ đồn điền, một thiếu phụ trẻ đẹp và cô em chồng dễ thương đã băng bó cho chàng, họ cũng là những người có trình độ, nhân đức.
Chàng được hai người đàn bà chăm sóc chu đáo. Ông chủ đồn điền đã cho gia nhân khiêng Hạnh vào rồi lái ô tô lên tỉnh mời bác sĩ về chích thuốc cho chàng. Họ hỏi thăm Hạnh, chàng cho biết mình là giáo học trường huyện . Hạnh thấy tâm hồn lâng lâng vui sướng vì xung quanh mình toàn là những người tử tế.
Bà chủ đồn điền thường vào phòng trông nom săn sóc Hạnh, chàng sợ người ta ngờ vực nên bèn xin ra đi ngày mai. Đứa con trai lên sáu ngồi vào lòng bà chủ khiến cho chàng hồi tưởng lại thời thơ ấu lạnh lẽo của mình bên cạnh bà vú em cục cằn hôi hám.
Người tớ gái mang bánh mì sữa vào mời chàng sơi. Họ quí trọng chàng như thượng khách, sáng hôm sau Hạnh xin phép ra đi vì hôm trước đã lỡ nói có việc cần lên tỉnh, bà chủ thấy chàng còn yếu muốn giữ lại nhưng chàng nhất định đi. Họ mời chàng rửa mặt ăn sáng. Cho tới nay cha mẹ và gia đình Hạnh vẫn lãnh đạm với chàng, được nhà bà chủ đồn điền ưu ái chàng thấy hân hoan sung sướng lạ thường. Ông chủ còn ngủ li bì vì tối qua thức khuya đánh bài, bà chủ dùng quà sáng và trà tầu với khách. Chủ và khách ăn nói giữ gìn từng li từng tí. Họ nói chuyện uống trà săn bắn.
Bà chủ muốn giữ lại đến chiều nhưng Hạnh xin đi vì hôm trước đã lỡ nói có việc cần lên tỉnh, bà chủ băng bó lại cho Hạnh rồi cùng cô Lan em chồng tiễn chàng ra cổng. Hạnh thấy họ ăn mặc đẹp trang điểm phấn son.
Hạnh ngỏ ý muốn trả tiền thuốc cho ông đốc tờ nhưng bà chủ gạt đi bảo chẳng đáng bao nhiêu vả lại chồng bà và quan đốc tờ là chỗ thân giao.
Hạnh lên xe đi, bà chủ nói khi nào rảnh mời chàng ghé lại đồn điền chơi. Đến quán cuối dốc đồn điền chàng vào uống nước, được bà chủ quán cho biết ông bà Lâm chủ đồn điền nhân đức lắm, hay giúp đỡ làm phúc cho người ta. Ra khỏi quán chàng vẫn mơ màng nhớ tới buổi tiễn đưa của bà chủ đồn điền và cô Lan. Chàng gặp một người học trò, nhớ tới cái đời dạy học buồn tẻ giữa đám học trò không thân không thiết . . . Hạnh lại mơ màng nhớ tới cái phòng ấm cúng thơm tho trong đồn điền và hai người đàn bà dịu dàng âu yếm như hai người mẹ hiền.
Hạnh đến trường dậy học, người khán hộ thay băng cho chàng, chàng xin giữ cái băng cũ làm kỷ niệm . . . chàng trở về lớp học với bọn học trò nghịch ngợm và bớt gay gắt cáu kỉnh với chúng. Sau buổi chiều thứ sáu, Hạnh về nhà tối nằm cứ mơ tưởng tới bóng hai người đàn bà dịu dàng ở đồn điền hôm nào. Qúy bạn chàng rủ lên tỉnh chúc tết tây ông thanh tra học chính, họ đi ngang qua đồn điền ông Lâm, ghé quán đầu dốc ăn xôi Hạnh bồi hồi xúc động, vào đến tỉnh pháo nổ ran khắp nơi. Hạnh nói với bạn chàng muốn về sớm để đọc tiếp cuốn tiểu thuyết đang xem dở. Được tin ông thanh tra về Hà Nội, Hạnh mừng lắm, chàng bắt tay bạn xin về. Qua chợ, ăn một tô phở rồi lên xe đạp, trong lòng hân hoan phấn khởi, chàng hát nghêu ngao tiếng Pháp ‘ta sung sướng thay ’. . . Lần đầu tiên trong đời chàng thấy mình sung sướng vô cùng. . . tới gần đồn điền ông Lâm, chàng mơ được bà chủ và cô Lan ra đón tiếp mời vào chơi, thăm phòng ăn, phòng khách . . thăm cái phòng mình đã ở trước đây . . .
. . Bỗng bánh xe vấp phải hòn đá, Hạnh sực tỉnh cơn mơ . . .
Chàng xuống xe bước tới cổng đồn điền, bà chủ đang ngồi chọn mua củ cải, chàng ngả mũ chào, bà lạnh lùng đáp lễ rồi lại cúi xuống thùng củ cải. Chàng vỡ mộng, người ta đã quên chàng, Hạnh cho thế là thoát nợ . . .
So với những tác phẩm đầu của Khái Hưng như Hồn Bướm Mơ Tiên (1933), Nửa Chừng Xuân (1934), Hạnh viết năm 1940, có sáu bảy năm sau nhưng bút pháp của ông đã đạt những bước tiến thật dài đánh dấu sự trưởng thành già dặn của nghệ thuật cũng như kỹ thuật sáng tác .
Hành văn linh động, chau chuốt, gợi hình. . khó mà tìm ra được một yếu điểm nhỏ như thí dụ điển hình dưới đây:
“ . . một lát sau bà chủ và Lan cùng vào phòng; Lan nói như reo mừng:
Ông giáo đã dậy được!
Hạnh vội khoác cái áo da sù lên mình, rồi nghiêng đầu chào, bà chủ hỏi:
Ông còn đau không?
Thưa bà tôi khỏi hẳn rồi. . . chỉ còn hơi rức đầu thôi.
Vậy ông cứ nằm nghỉ ở đây, bao giờ khỏi hẳn hãy đi, ông đừng ngại điều gì hết, cứ coi như ở nhà!
Hạnh ấp úng:
Thưa bà nếu không có ông bà cứu giúp . . thì . . thực ơn ông bà . .
Thưa ông! nói ơn với huệ làm gì! giúp đỡ nhau trong khi hoạn nạn đó là bổn phận của mọi người . À! thưa ông hôm qua ông có ngủ được không?
Cám ơn bà, tôi ngủ nhiều lắm, nửa đêm thức dậy chỉ độ mười phút rồi lại ngủ ngay.
Lan nhìn chị dâu:
Chừng ông giáo thức dậy lúc anh về!
Bà chủ tiếp luôn:
Vâng. . . chính thế phải không? thưa ông chúng tôi làm mất giấc ngủ của ông?
Hạnh vội đáp:
Thưa bà không ạ!’’
Những lời đối thoại trơ chu nhẹ nhàng như dòng suối chảy lại rất gợi hình cho ta thấy hiện ra một xã hội sang trọng, quyền quí, lễ nghĩa với tất cả những cái hay cái đẹp của nó. Mời quí vị thưởng thức tiếp đoạn văn dưới đây để thấy bút pháp của Khái Hưng sau bảy tám năm cầm bút, nghệ thuật của ông đã già dặn như thế nào:
“Bà chủ rót nước chè ra ba chén và nói:
-Ông tha lỗi cho nhà tôi! Nhà tôi chưa dậy vì hôm qua thức quá khuya.
Hạnh hấp tấp toan đáp ‘thưa bà tôi biết thế’ nhưng chàng giữ ngay lại được và mừng thầm rằng đã may mắn tránh thoát khỏi được điều lầm lỡ.
-Mời ông nếm thử chè nhà!
Tiếng nhà Hạnh nghe thân mật quá, và tự nhiên chàng sung sướng.
-Thưa ông năm nay tôi bắt đầu làm ‘’ the’ noir ‘’, chắc chưa được khéo, chắc còn vụng!
Hạnh vội đáp :
- Thưa bà khéo đấy chứ!. . .
Bà chủ mỉm cười, cái mỉm cười tiếp khách. Nhưng Hạnh cho là một cái mỉm cười chế nhạo vì chàng nhận thấy rằng câu khen của mình hớ quá, vô lý quá, đã uống đâu mà biết khéo hay vụng! chàng liền nói chữa:
-Thưa bà hương chè bốc lên thơm ngát!
Vâng thưa ông hương ‘’ the’ noir ‘’(trà đen) , tôi vẫn yêu thương hương ‘’ the’ vert’’(trà xanh) .
Hạnh lặng lẽ nâng chén nước để khỏi phải trả lời vì chàng chẳng biết ‘’the’ noir’’ là chè gì.
Ấy thưa ông chưa có đường . . thưa ông phải dùng hai miếng mới đủ ngọt”
Mặc dù chỉ là một truyện ngắn chưa được trăm trang nhưng việc xây dựng nhân vật lại rất có hồn, thật khéo léo khiến cho giá trị tác phẩm tăng hẳn lên bội phần.
Hạnh là con người bất hạnh, thiếu tình thương từ khi lọt lòng, bị đời hất hủi . . . một con người đáng thương, một tâm hồn yếu đuối nhu nhược do hoàn cảnh gây ra. Hồi bà cụ sanh chàng, suýt nữa bà chết lây, cha chàng bảo thầy thuốc chỉ cần cứu bà mẹ nhưng may mắn thay cả hai mẹ con đều sống, cho là chàng may mắn nên mới đặt tên là Hạnh, vì thế chàng bị ruồng rẫy, hành hạï, bà mẹ đôi khi phát cho cu cậu mấy cái những lúc cậu khóc nhè.
Thời thơ ấu, không ai ưa Hạnh, cậu nhút nhát sợ sệt hay quấy khóc. Khi ăn cơm thường bị bà phán mắng mỏ “thằng này háu ăn . . thằng Hạnh cứ gắp dò mãi, thôi nhường cho em” . . . Hạnh ít khi được ăn miếng ngon.
Hạnh lại thông minh học khá hơn anh em, ở trường học chàng cũng bị thầy giáo bạn học ăn hiếp chèn ép, nhưng Hạnh lại thành công, đậu luôn hai bằng thành chung và trung đẳng tiểu học, được bổ đi làm thầy giáo huyện. Hạnh thành công về đường học vấn nhưng cuộc đời của chàng thật buồn tẻ đáng thương:
“Vả trong đời chàng, trong cái đời nhạt nhẽo, tẻ ngắt của chàng , cái gì cũng không đáng kể, cả những thống khổ về thể chất và tinh thần.
Những cái đau đớn khổ sở ấy không đủ lực lượng để khiến được Hạnh buồn phiền đến mất ngủ chăng?
Hồi tưởng lại thời thơ ấu và cố tìm ra những nỗi thống cực, chàng chỉ nhớ một mớ cảm giác lờ mờ: Những sự hành hạ, ức hiếp đã biến trong lãnh đạm, trong quên lãng”
Ngay về tình phụ tử, tình cảm thân thiết và cao quí nhất của gia đình chàng cũng không có; chàng là người thiếu tình thương trên cõi đời này:
“Hạnh nhớ một lần đến thăm một người vừa mồ côi cha, chàng thấy bạn gào khóc thảm thiết và lăn vào ôm lấy thây cha rồi ngất đi. Chàng cho có lẽ người ta chỉ đau đớn vì những sự đau đớn to tát về tinh thần mà thôi. Nhưng nghĩ đến cha, đến hết mọi người sống quanh mình, Hạnh không thấy một ai yêu mến mình để lúc chết mình có thể thương tiếc khổ sở được. Chàng kết luận: mình là một người không vui, không buồn, hay có vui có buồn, thì cái vui cái buồn cũng vô vị”
Cho tới khi ông bà phán đã già về hưu ởâ nhà quê, dù chàng có về thăm ông bà hay không cũng vậy, ông bà vẫn chẳng lưu ý đến sự có mặt của chàng:
“Nhưng hai năm nay Hạnh chỉ ở nhà vừa đúng ba ngày tết. Chàng nói với cha mẹ rằng nghỉ hè chàng bận dậy tư không về được, cha mẹ chàng cũng không bắt bẻ, hơn thế, chẳng thèm lưu ý đến sự có mặt của chàng ở nhà. Hạnh không lấy thế làm nhục. . . cha mẹ anh em đã chót lãnh đạm với mình ngay từ thời mình còn nhỏ thì nay cũng khó lòng mà ân cần tử tế với mình được”
Chàng chân thật, thông minh nhưng nhút nhát lạ thường nhất là trước mặt đàn bà con gái. Hồi còn học sinh, nhà trường tiêm thuốc ngừa dịch tả thế mà chàng sợ quá chạy trốn.
Khi bị tai nạn ngã xe, được ông chủ đồn điền đem về nhà, bà chủ và cô em chồng săn sóc chu đáo vì tình người thì chàng tưởng như lạc vào cõi Thiên Thai, chưa bao giờ chàng được ngưới ta quí mến, chiều chuộng như thế nhất là họ lại dễ thương xinh đẹp.
“Cả hai cùng vào phòng. Người đàn bà nhỏ nhắn, vào trạc ba mươi tuổi. Da trắng hồng. Dưới đôi mi bán nguyệt hai con mắt sáng ngời cười nhìn thẳng vào mặt Hạnh, khiến chàng lim dim nhắm mắt lại”
Chúng ta hãy thưởng thức bút pháp mê ly tuyệt vời của tác giả dưới đây. Nó diễn tả chân thực tâm lý một người cô độc, thiếu tình thương lần đầu tiên trong cuộc đời được hưởng sự nâng niu chiều chuộng của hai người đàn bà xinh đẹp mà chàng tưởng rằng họ yêu thương quí mến mình:
“Thiếu phụ đặt ghế ngồi liền bên giường trong khi Lan rót một cốc nước chè nụ nóng đem lại. Hạnh toan ngồi dậy đỡ lấy. Nhưng thiếu phụ vội kêu:
-Ấy không ngồi được đâu.
Rồi tay phải nàng từ từ nâng đầu Hạnh lên, tay trái cầm cốc nước ghé vào môi chàng.
-Ông nên uống thong thả.
Lần đầu tiên trong đời, Hạnh được chăm nom dịu dàng, hơn thế, được tay một người đàn bà mơn trớn. Chàng sung sướng chảy nước mắt.
Thiếu phụ khẽ hỏi:
- Ông còn đau lắm?
Hạnh nghẹn ngào đáp:
-Không cảm ơn bà!
Cả ba nhân vật chính đều là người có trình độ, nhân cách, Hạnh đậu bằng Diplôme và Brevet năm 1930, cô Lan học năm thứ tư trường Đồng Khánh, bà chủ làm cô đỡ.
Hạnh nghĩ thầm:
“Thảo nào mà họ thành thạo, một người làm cô đỡ, một người học năm thứ tư”
Mặc dù sống trong một thế giới thần tiên mơ mộng giửa hai người đàn bà xinh đẹp trong các buổi nói truyện về uống trà, săn bắn, tiêu khiển nhưng Hạnh bản chất vẫn là nhút nhát, chỉ sợ người ta ngờ vực, chàng vội xin đi mặc dù bà chủ thực tình muốn giữ lại:
“-Giá ông ở lại chơi đến chiều . . . còn nghỉ lễ Noel thì tưởng ông cũng chả vội gì”
Bà chủ băng bó lại cho Hạnh và buổi tiễn đưa, kẻ ở người đi thật là chan chứa tình người và tuyệt đẹp y như trong tranh vẽ, mời quí vị thưởng thức bút pháp kỳ diệu của Khái Hưng:
Bà chủ và Lan đưa chàng ra vườn cam để ra cổng. Hạnh đứng lại khen:
-Ông bà có vườn cam đẹp quá!
Rồi nói xin vài quả. Nhưng bà chủ đáp cam còn xanh chưa ăn được. Bà mỉm cười tiếp luôn:
Tôi cũng muốn biếu ông mươi quả về làm kỷ niệm . . . chuyến ngã xe, nhưng sợ ông nếm thấy chua lại tưởng cam đồn điền tôi không ra gì.
Hạnh cho chữ ‘kỷ niệm’ âu yếm quá! Nhưng ý nghĩ ấy vụt làm cho chàng bẽn lẽn. Chàng yên lặng nhìn theo những luống cam trồng thẳng hàng quanh vườn đồi thoai thoải . . . cành nặng chĩu những quả tròn và béo”
Dưới đây, những cảm nghĩ mơ mộng tuyệt vời của một bộ óc yếu đuối đầy tưởng tượng mỹ miều, nó khiến cho đời chàng tươi và đáng sống hẳn lên:
“Bất giác Hạnh liếc nhìn bà chủ đồn điền và Lan. Hai người cùng trang điểm khác hôm trước: dung nhan không để mộc mạc, y phục không để xuyềnh xoàng. Cái áo dạ mầu nâu hồng của bà chủ đồn điền, Hạnh cho là rất nhã nhặn. Đứng cạnh bà, Lan mặc chiếc áo kiểu mới màu đỏ thắm. Mà lạ thực, Hạnh không thấy nhan sắc Lan tầm thường như hôm qua nữa. Nàng đã trở nên một thiếu nữ xinh đẹp, một thứ xinh đẹp khỏe khoắn, tươi tốt như những quả cam đầy nước ngọt rung rinh đầu cành mềm, trong nắng buổi sớm mai. Và Hạnh ví ngay nàng với một cô dâu mới”
Và rồi cái thế giới mê ly huyền ảo ấy cứ ám ảnh tâm hồn Hạnh, sống trong giấc mộng vàng muôn hồng nghìn tía chàng thấy yêu đời dạt dào hơn trước, cuộc đời trước đây chỉ toàn là cô đơn, trống trải:
“Hạnh dắt xe đạp lên dốc, lòng buồn rười rượi. Cái cảnh từ biệt bà chủ đồn điền và Lan còn như vẽ ra trước mắt chàng . . . . . . . . Tự nhiên sau những ý nghĩ chán nản ấy, cái phòng ấm cúng, thơm tho, yên lặng hiện ra trong ký ức Hạnh. Hiện ra cùng với hai người đàn bà dịu dàng, âu yếm như người mẹ, thân mật như người chị, ngoan ngoãn như người em, nhất là đẹp mơ màng như người tình trong mộng. Nhưng đó chỉ là những hình dung từ trong tiểu thuyết. Hạnh nhận thấy thế, và càng ngẫm nghĩ Hạnh càng tủi thân . Không bao giờ mẹ chàng đã âu yếm với chàng, chị chàng đã thân mật với chàng . . Ý nghĩ chàng lại soắn lấy hai người đàn bà và chàng cố nhớ xem những cử chỉ và ngôn ngữ của hai người ấy có giấu chút tình cảm gì đối với mình không.
Hạnh nhận thấy có nhiều cảm tình và chàng sung sướng tự yêu mình: Không bao giờ chàng đã yêu chàng như thế”.
Hạnh đến trường học, người khán hộ thay băng cho chàng, chàng xin giữ cái băng cũ làm kỷ niệm những ngày thần tiên ấy:
“Mặt Hạnh nóng bừng và Hạnh ấp úng.
- Giữ . . . kỷ niệm!
. . . . giữa đường chàng dừng lại giở ra ngắm nghía nắm vải bông cũ còn dính ít bông. Một cảm giác buồn phảng phất trong tâm hồn chàng, một cảm giác mơ màng như giấc chiêm bao”
Cái giấc mộng muôn hồng nghìn tía ấy theo đuổi chàng mãi mãi, chàng đã lạc vào thế giới thần tiên y như Lưu Nguyễn đời xưa vào cõi Thiên Thai vậy:
“Liền mấy đêm nay, mỗi lần kéo chăn lên cằm. Hạnh không sao không nhớ cái phòng ấm áp và hai người đàn bà xinh tươi ở nơi đồn điền. Rồi chàng nằm mơ mộng miên man cho tới khuya mới ngủ được .Có khi trong giấc chiêm bao hai người đàn bà vẫn không rời chàng ra, đến tha thướt quanh quẩn bên mình chàng . . . mấy quyển tiểu thuyết chàng xem cả rồi. Quyển Roman d’un jeune homme pauvre, chàng đã xem đến hai lượt: Chàng hầu như thuộc lòng các đoạn trong truyện, chàng tưởng như mình đã sống với các nhân vật thân yêu . Và nay không hiểu sao, chàng thấy cô con gái trong lâu đài cổ giống hệt người đàn bà nhỏ nhắn xinh đẹp ở đồn điền, giống cả dung nhan lẫn tính tình”
Hôm theo anh bạn lên tỉnh chúc tết tây ông thanh tra học chính, ngang qua đồn điền ông Lâm, chàng mơ tưởng ngay tới hình bóng hai người đàn bà trong mộng:
“Chàng nghĩ thầm ‘chắc tối qua họ tiệc tùng với nhau ở đồn điền! . . . Thế nào chẳng có hai người đàn bà!’ tự nhiên Hạnh ghen với ông thầy thuốc, ghen cả với ông chủ đồn điền”.
Và một mối tình đã chớm nở trong lòng chàng thanh niên ngây thơ, chân thật này:
“Hạnh băn khoăn khó chịu gần như tự cáu kỉnh với mình ‘ Rõ khỉ quá! vô lý quá’. Nhưng chính chàng cũng không biết vô lý về điều gì. Hình như có một sự liên tưởng đưa tâm tư chàng tới hai người đàn bà ở đồn điền và tự nhiên chàng buồn. Cái buồn mênh mang vô duyên cớ”
Bút pháp của Khái Hưng ở đây đã đánh dấu một bước tiến dài so với những tác phẩm trước, ông tả một giấc mơ trong tâm tư người giầu tưởng tượng y hệt như một cảnh hiện thực, khiến cho người đọc không biết đâu là mơ, đâu là thực y như giấc mơ Trang Sinh Hồ Điệp, không biết mình hóa ra bướm hay bướm hóa ra mình:
“Hạnh mơ màng tưởng tượng ra cảnh đón tiếp:
Chàng thấy chàng đến cổng đồn điền, xuống xe không chút ngần ngừ , do dự . Rồi mạnh bạo kéo chuông. Nhàn mở cổng reo ‘ À ông giáo ’. Tức thì bà chủ đồn điền đương đứng ngắm vườn cam vội đi ra, sau lưng theo cô em chồng .
- Mời ông vào chơi.
Hạnh cất mũ chào lí nhí:
- Bà ạ! . . cô a!
- Thưa ông ra chơi tỉnh?
Hạnh nói dối một câu nhã nhặn và lịch thiệp, mà chàng đã nghĩ sẵn từ trước.
- Không ạ! Được ngày nghỉ tôi ra thăm ông bà và cô, để cảm ơn ông bà và cô một lần nữa.
Bà Lâm cười:
-Dễ thường ông đến chúc Tết chúng tôi!
Hạnh và Lan cùng cười theo vui vẻ
-Thưa bà ông có ở nhà không ạ?
Đó là câu nói dối thứ hai của Hạnh, vì Hạnh thừa biết rằng ông Lâm ra tỉnh chưa về.
- Thưa ông, nhà tôi đi vắng, nhưng không hề gì, mời ông vào chơi, nhà tôi cũng sắp về đấy ạ.
Ba người qua phòng ăn vào phòng khách. Bao kỷ niệm! Bao cảm động! Mỗi vật hiện ra một nụ cười nở trên môi Hạnh. Cái bàn ăn và bốn cái ghế gỗ lát, cái tủ đĩa bát với sau kính tủ từng hàng chai rượi nho trắng, đỏ. Trong phòng khách, hai bức ảnh vẫn thân mật nhìn Hạnh.
Bà chủ hỏi Hạnh:
-Thưa ông, ông có muốn ngắm lại cái phòng ngủ của ông không?
Hạnh nghĩ thầm ‘âu yếm quá’ và lém lỉnh đáp:
- Thưa bà, cố nhiên là có. Nơi đất thánh của tôi đấy ạ! ước gì mỗi năm, bà cho phép tôi được một lần đến viếng .
Bà chủ cười:
- Xin vâng . Ồ! thế thì hân hạnh cho tôi quá .
Ở phòng ấy, không khí ấm áp. Hạnh nhìn vào lò sưởi. Lửa còn cháy. Chàng cau mày hỏi:
- Thưa bà, đêm hôm qua ông đốc tờ ngủ ở đây?
- Không ạ! tôi bảo đốt lò sưởi để đón khách đến chơi vì hôm nay là ngày nghỉ mà lại rét quá.
Câu trả lời của bà chủ, Hạnh cho là vô lý nhưng âu yếm biết bao! và chàng mỉm cười đáp lại:
- Thưa bà người khách ấy là tôi đây.
Lan trả lời thay bà Lâm:
- Vâng chính thế.
Rồi hỏi:
-Chắc ông chưa sơi sáng?
Hạnh nghĩ đến hai bát phở tái vừa ăn nhưng chàng đáp:
- Cảm ơn cô, sáng nay tôi đã dùng một cốc sữa cà phê lớn và . . .
. . . . Bỗng xe đạp nảy lên: Bánh xe vừa vấp phải một hòn đá. Và Hạnh sực tỉnh giấc mộng”
Tất cả cuộc viếng thăm căn phòng ấm cúng và những câu đối thoại văn hoa lịch sự chỉ là giấc mộng muôn hồng nghìn tía! ! . . Và đây mới là sự thật phũ phàng:
“Chẳng hiểu sao Hạnh xuống xe, thủng thỉnh bước một và nhìn vào trong vườn . .
Bỗng chàng kinh ngạc, đứng sững lại. Ở cổng đồn điền, bà Lâm đương ngồi chọn mua củ cải: bó củ cải trắng nuột trong bàn tay trắng hồng, và Hạnh thì thầm kêu ‘trời ơi ! ’
Giữa lúc ấy, bà chủ đồn điền ngửng mặt lên. Hạnh luống cuống cất mũ chào. Bà kia hơi nhổm lên và lạnh lùng ngả đầu đáp lễ, rồi lại cúi xuống thùng củ cải.
Hạnh hấp tấp dắt xe bước mau”
Bằng lối diễn tả khéo léo tuyệt vời, Khái Hưng cho ta thấy cái biên giới vô cùng tàn nhẫn giữa thực và mộng, cuối cùng mộng vàng tan vỡ, người ta không yêu thương chàng mà cũng chẳng nhớ ra chàng là ai. Mộng đẹp muôn hồng nghìn tía được mô tả dài dòng văn tự và cuối cùng đã bị sự thực phũ phàng đập tan ra làm trăm mảnh.
Hạnh lại vui vẻ như trút được ưu phiền:
“Phiền muộn không phải cội rễ ở ngờ vực, ở chỗ chưa rõ mình có được người ta yêu hay không. Nhưng phiền muộn vì tự dưng mang một tình yêu trong lòng , một tình yêu làm cho mình vừa sung sướng vừa khổ sở, nhất là làm cho mình băn khoăn, lúc nào cũng phải tưởng đến nó . . . . loay hoay cảm động vì nó mãi mãi suốt đời . . . . Bây giờ thì hết! . . vì đã biết chắc người ta không yêu mình . . . Đối với mình , người ta chỉ là một khách qua đường như trăm nghìn người khách qua đường khác . . . Hạnh sung sướng vì cho rằng đã tìm được chân lý của sự sống”
Giấc mộng vàng của chàng thanh niên ở lứa tuổi yêu đương bồng bột vẫn chờn vờn như mây khói:
“Về đến nhà, Hạnh mệt nhọc đi ngủ ngay . . . Hạnh mơ nhận được thư xin lỗi của bà chủ đồn điền. Lời lẽ trong thư rất thành thật, ân cần, tuy trang nghiêm và chỉ vắn tắt có mấy giòng. Hạnh đọc đi đọc lại ba, bốn lượt và đã thuộc lòng khi tỉnh giấc . . . bức thư trong mộng cũng an ủi Hạnh đôi chút!. . là người đàn bà có tính lơ đãng và lúc chưa kịp nhận ra được chàng thì chàng đã đi xa rồi”
Có thể nói Khái Hưng là một thiên tài hiếm có của nền văn học mới nước nhà, một đề tài thật thơ mộng, lãng mạn thanh cao . . . mà có lẽ chỉ một mình ông nghĩ ra được . Độc giả như lạc vào một thế giới huyền ảo, bay bướm chẳng khác nào Lưu Nguyễn lạc Đào Nguyên. Ông đã diễn tả một cách vô cùng hiện thực cái biên giới phũ phàng tàn nhẫn giữa chân thực và mộng ảo khi mộng vàng tan vỡ.
Theo chỗ chúng tôi biết, ông chịu ảnh hưởng nhiều của Dostoievsky về kỹ thuật mô tả tâm lý, nhân vật Hạnh hơi giống ông hoàng Myshkin trong truyện Thằng Ngốc (L’idiot) về mặt tâm lý, trong Băn Khoăn cũng hai cha con cùng mê một ả trẻ đẹp y như trong Anh Em Nhà Karamazov . Dostoievsky, nhà văn hào cổ điển Nga đã được dư luận phê bình coi như tác giả lớn nhất thế giới từ trước đến nay và đã có ảnh hưởng nhiều đến kỹ thuật mô tả tâm lý trên văn đàn thế giới . Mặc dù chịu ảnh hưởng của ngoại văn, song Khái Hưng đã tìm cho mình một hướng đi riêng trong tâm tình và xã hội của ông với những nét hoàn toàn đông phương.
Hạnh chỉ là một truyện ngắn ngủi chưa tới một trăm trang nhưng có thể coi là một trong những kiệt tác phẩm tuyệt diệu nhất của nền văn học mới nước nhà với một không khí lãng mạn, bay bướm, thanh tao y như trong thế giới của Ivan Tourgueniev. Tác phẩm cho thấy cái thiên tài hiếm có của Khái Hưng trong nền văn học Việt Nam cận đại và hiện đại.
Khác với Nhất Linh, một tác giả có khuynh hướng hận thù giới giầu sang, quan quyền hà hiếp bóc lột nhân dân. Khái Hưng có cái nhìn thanh thoát đầy tình người hơn. Tác phẩm có giá trị cả về văn chương và đạo đức, hình ảnh ông Lâm chủ đồn điền đưa Hạnh về nhà, rồi lái xe đi mời quan đốc tờ, bà chủ và cô Lan chăm sóc bệnh nhân tận tình . . . cho ta thấy một tinh thần chan chứa tình thương yêu đồng loại, truyện không phải chỉ để mua vui giải khuây trong lúc thư nhàn mà cũng thể hiện khuynh hướng xây dựng đạo đức cho xã hội được tốt đẹp hơn lên.
Có thể nói Hạnh, một trong những áng văn sâu sắc nhất , bay bướm nhất của Khái Hưng và của nền văn học cận đại, hiện đại nước nhà, hằng trăm năm mới có được tác phẩm hay như vậy.
Trích trong cuốn Những Truyện Hay Của Tự Lực Văn Đoàn, Đại Nam xuất bản 2003
Trọng Đạt
Cập nhật: Ngày 12 tháng 2 năm 2006
